Πόνος και Ψυχοθεραπεία

Άλλοτε σωματικός άλλοτε ψυχικός, ο πόνος αποσπά την προσοχή μας και μας καλεί να τον αφουγκραστούμε. Χωρίς υπεκφυγές, ο πόνος μας γίνεται τόσο έντονα παρών που μπορεί να μας καθηλώσει. Το ενδεχόμενο “πιάσιμο” ή η δυσκολία κίνησης επιβραδύνει το ρυθμό της καθημερινότητας και αλλάζει τις συνήθειες μας. Πονάω και ψάχνω τρόπους να αλλάξω τη στάση μου ενώ τα όρια σωματικού και ψυχικού πόνου, ήδη από τις μελέτες του Φρόυντ, μοιάζουν σε πολλές περιπτώσεις δυσδιάκριτα.

Με αφορμή μια επίπονη κατάσταση, πολλοί στρέφονται στην ψυχοθεραπεία, ως ένα χώρο όπου τους δίνεται το δικαίωμα να μιλούν για τα πλήγματά τους και να αναζητήσουν νέες δυνατότητες. Η Joyce MacDougall στη μελέτη της για τις ψυχοσωματικές ασθένειες δείχνει πως σε ψυχοσωματικές καταστάσεις το σώμα αντιδρά σε μια ψυχολογική απειλή σαν να ήταν σωματική. Αντίστοιχα τα παιδιά που δεν έχουν ακόμα τις λέξεις να περιγράψουν πώς νιώθουν αντιδρούν στον συναισθηματικό πόνο με ψυχοσωματικά συμπτώματα. Κατά τον Βessel Van Der Kolk, βραβευμένο ερευνητή τραύματος και καθηγητή Ψυχιατρικής της Ιατρικής Σχολής Harvard, η αιτία που δε μπορούν να εκφραστούν οι αρχικές τραυματικές μνήμες εμπιπτεί στο γεγονός ότι είναι αισθητηριακές και αποτελούνται από βουβό τρόμο.

Συνεπώς, το άτομο φέρει μεγάλη αντίσταση στην ανάκληση και περιγραφή αυτών. Στην μετέπειτα ζωή οι καταπιεσμένες σκέψεις και τα συναισθήματα μπορεί να εκδηλωθούν μέσα από το σώμα. Ο πόνος γίνεται τότε ένα σήμα κινδύνου και ένα κάλεσμα που περιμένει ανταπόκριση. Σύμφωνα με στατιστικές μελέτες, τα άτομα που έχουν εκτεθεί σε παιδικό τραύμα παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά να νοσήσουν αργότερα από χρόνιο σύνδρομο πόνου και από νευροανοσολογικές διαταταραχές.

Οι συγκινησιακές μας μνήμες που αποθηκεύονται στην αμυγδαλή του εγκεφάλου επιστρέφουν στο παρόν και ταυτίζονται με τωρινές καταστάσεις ακόμη κι αν δεν υπάρχει πραγματική αντιστοιχία των γεγονότων. Η αμυγδαλή δρα πριν και ανεξάρτητα από το σκεπτόμενο εγκέφαλο (νεοφλοιό). Φιλοξενεί αναμνήσεις και μια ποικιλία αντιδράσεων που εκτελούμε χωρίς να συνειδητοποιούμε πολλές φορές γιατί. Η έλλειψη γνωστικής συμμετοχής στις αντιδράσεις αυτές έχει τις ρίζες τις στη βρεφική ηλικία όταν το νήπιο, ελλείψει λέξεων, δεν μπορούσε να περιγράψει πως νιώθει. Καθώς πολλές έντονες συναισθηματικές μνήμες χρονολογούνται από τα πρώτα χρόνια της ζωής, οι πρωταρχικές αλληλεπιδράσεις που είχε το νήπιο με όσους το φρόντιζαν προδιαγράφουν μια σειρά συναισθηματικών αντιδράσεων στην μετ’ έπειτα ζωή του.

Επιπλέον μελέτες του φυσιολόγου Κάνον και μεταγενέστερων δείχνουν με ποιον τρόπο το μυϊκό, νευρικό και κυκλοφορικό σύστημα είναι σε άμεση αλληλεπίδραση με την συναισθηματική μας κατάσταση. Η συρρίκνωση ή η επέκταση των μυών, του συνδετικού ιστού και η πίεση του αίματος αλλάζουν αναλόγως της συναισθηματικής μας κατάστασης αλλά και αντιστρόφως: μια σωματική δυσκολία ή ένας τραυματισμός θα επηρεάσει την ψυχολογία μας. Ο Rusell Meares, καθηγητής Ψυχιατρικής του Πανεπιστήμιο Sydney υποστηρίζει ότι η ψυχοθεραπεία θα πρέπει να ενθαρρύνει το άτομο να διατυπώνει τη τραυματική του εμπειρία ώστε η μνήμη να ενσωματωθεί και σε άλλα τμήματα του εγκεφάλου. Δίνοντας λέξεις σε όσα μας κατακλύζουν και έκφραση σε όσα μας καταπιέζουν μπορούμε σιγά σιγά να έρθουμε σε βαθύτερη σύνδεση με τον εαυτό μας.

Η αλληλένδετη σχέση σώμα – νους – συναίσθημα οδηγεί σε μια ολιστική θεώρηση στην οποία το άτομο βρίσκεται σε μια δυναμική σχέση με το περιβάλλον με τα βιώματά του να μην απορρέουν από μεμονωμένα στοιχεία αλλά από την ενεργή αλληλεπίδραση πολλών παραγόντων.

Μέσα από την συναίσθηση του εαυτού βρίσκει κανείς πρόσβαση στον ψυχισμό του και αρχίζει να αποκτά επίγνωση του τρόπου που ζει και σχετίζεται με τους άλλους. Ο χώρος της ψυχοθεραπείας μπορεί να υποστηρίξει αυτή τη διαδικασία προτείνοντας τρόπους με τους οποίους το άτομο θα αρχίσει να κατανοεί τον εαυτό του, τις ανάγκες του αντιμετωπίζοντας τις τραυματικές εμπειρίες και τον πόνο.

Με αποδοχή για όσα αισθανόμαστε στο παρόν αντί όσων θα θέλαμε ή θα έπρεπε να νιώθαμε διαφορετικά, δίνουμε χώρο στον εαυτό μας, μαθαίνουμε να ακούμε το σώμα μας και να σεβόμαστε τα όρια και τις ανάγκες του.

Βιβλιογραφία
Kristeva J., Στην Αρχή ήταν αγάπη-Ψυχανάλυση και πίστη, Άγρα, 2003
McDougall J., Theatres of the body, W. W. Norton & Company, 1989
Miller A., Το σώμα δεν ψεύδεται ποτέ, Ροές, 2009
Van Der Kolk B., Trauma, Attachment and Neuroscience, 2017

*Οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμοδίου επαγγελματία υγείας.