Όσο περισσότερο ανησυχούμε, φοβόμαστε ή νιώθουμε κάποιο άλλο συναίσθημα τόσο περισσότερο εκπαιδεύουμε τον εγκέφαλο μας να γινέται καλύτερος σε αυτό.  Σύμφωνα με τον επίτιμο καθηγήτη της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Μασσαχουσέτης και ιδρυτή Jon Kabat-Zinn του Κέντρου Μείωσης Στρες, η ενσυνειδητότητα ορίζεται ως ‘’η συνειδητοποίηση που προκύπτει από την προσοχή, σκοπίμως, επί του παρόντος, με συμπόνια και έχοντας ως επίκεντρο την αυτογνωσία’’.  Μέσω της ενσυνειδητότητας, το άτομο μπορεί να αναπτύξει μηχανισμούς διαχείρησης του στρες, των σωματικών ενοχλήσεων και των αρνητικών συναισθημάτων συγκεντρώνοντας τον νου και εστιάζοντας στην αναπνοή. ‘’Εστιάστε στον εαυτό σας στο πάρον με συμπόνια χωρίς επίκριση.’’  Βασικό χαρακτηριστικό γνώρισμα της είναι το πώς δίνουμε προσοχή στην εμπειρία και όχι στο περιεχόμενο της εμπειρίας per se. Η σύγχρονη έρευνα του εγκεφάλου με νευροαπεικονιστικές μελέτες έρχεται να συνηγορήσει υπέρ της παρατήρησης του Επίκτητου (50-138 μ.Χ, Έλληνας στωικός φιλόσοφος). Κατά το σύγγραμμα του ‘’Εγχειρίδιον’’, οι άνθρωποι ταράζονται όχι από αυτά που τους συμβαίνουν (αντικειμενικά γεγονότα) όσο από την άποψη (υποκειμενικές επιθυμίες) που σχηματίζουν για αυτά.   Σε αυτές τις μελέτες παρατηρούνται δομικές και λειτουργικές αλλαγές σε εγκεφαλικές περιοχές και νευρωνικά δίκτυα. Ο ιππόκαμπος και η αμυγδάλη είναι δυο σημαντικά μέρη του πρωτόγονου “οσφρητικού’’ εγκεφάλου. Η αμυγδάλη που σχετίζεται με τον φόβο, εαν απομονωθεί από τον υπόλοιπο εγκέφαλο, το αποτέλεσμα θα είναι μια εντυπωσιακή ανικανότητα να συλλάβουμε τη συναισθηματική σημασία των γεγονότων. Λειτουργεί ως αποθήκη των συναισθημάτων, δημιουργεί τις ίδιες αντιδράσεις στο παρόν που θυμίζουν κάτι που συνέβη στο παρελθόν. Για αυτό και συχνά νιώθει κανείς υπό την εξουσία των συναισθημάτων του, και παρά τη λογική κατανόηση μιας κατάστασης, είναι δύσκολο να αποτρέψει όσα νιώθει ότι του προκαλεί.   Χάρη σε αυτές τις αρχικές μελέτες, γνωρίζουμε ότι η ενσυνειδητότητα συμβάλλει στη νευροπλαστικότητα, ως ένας τρόπος συστηματικής εκγύμνασης του εγκεφάλου με δυνητικά οφέλη. Είναι μια διαδικασία επίγνωσης με στόχο την επανεδραίωση της αρμονίας και την ενεργοποίηση των φυσικών αμυνών του σώματος.  Η νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου είναι η εγγενής ιδιότητα του νευρικού συστήματος να μεταβάλλει τις νευρικές του συνδέσεις ανταποκρινόμενες στην αισθητηριακή εμπειρία, τις νέες πληροφορίες είτε και σε μία πιθανή δυσλειτουργία. Προσφέρει να προσαρμοζόμαστε στις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις του περιβάλλοντος μέσω της εμπειρίας, της μάθησης και της διάδρασης  Φαίνεται ότι, βάσει μελετών, η ψυχοεκπαιδευτική παρέμβαση με το πρόγραμμα Μείωσης Στρες βασισμένο στην Ενσυνειδητότητα (MBRS) διάρκειας 8 εβδομάδων: 
  • Ενισχύει την μνήμη, τη μάθηση και τον καθορισμό στόχων μέσω του νευρωνικού δικτύου αυτόματης λειτούργιας (default mode network) αποτελεί τον ‘’αυτόματο πιλότο’’ επιτρέποντας να λαμβάνουμε γρήγορες και σωστές αποφάσεις εξοικονομώντας χρόνο και ενέργεια, όπως στη διαδρομή από το σπίτι στη δουλεία χωρίς να σκεφτόμαστε συνειδητά. Η στροφή της προοπτικής από την αυτόματη-πιλοτική αντίδραση σε έναν πιο συνειδητοποιημένο και παρατηρητικό μάρτυρα αποτελεί κεντρικό στοιχείο της εκπαίδευσης της ενσυνειδητότητας. Σε έρευνα όπου συμμετείχαν μαθητές που εφήρμοσαν το πρόγραμμα της ενσυνειδητότητας των οκτώ εβδομάδων κατάφεραν να κατευθύνουν σκόπιμα και να εστιάσουν την προσοχή τους πιο γρήγορα έχοντας καλύτερη απόδοση από την αντίστοιχη ομάδα μαθητών που δε το εφήρμοσε. 
  • Μειώνει την επίδραση του στρες μέσω της οδού αμυγδάλης και πρόσθιας μοίρας της έλικας του προσαγώγιου (κέντρο γενναιοδωρίας-sgACC). 
  • Ρυθμίζει τα συναισθημάτα μέσω του προμετωπιαίου φλοιού ως κύριος συντονιστής των γνωστικών “εκτελεστικών” λειτουργίων όπως ο σχεδιασμός, η λήψη αποφάσεων και η κρίση. Μας επιτρέπει να έχουμε υπόψη δύο έννοιες ή εμπειρίες ταυτόχρονα, ώστε να μπορούμε να συγκρίνουμε και να αξιολογούμε σχέδια, ιδέες και αναμνήσεις. Μας βοηθά, επίσης, να συνδέσουμε τη μνήμη με την αισθητηριακή εισροή, ώστε να μπορέσουμε να συνδέσουμε αυτά που μάθαμε από το παρελθόν με αυτά που συμβαίνουν στην παρούσα στιγμή, κατά μια άλλη έρευνα από το Γενικό Νοσοκομείο Μασσαχουσέτης με επικεφαλή τη Δρ. Sara Lazar. 
  • Βελτιώνει την επικοινωνία στις διαπροσωπικές σχέσεις, ενισχύοντας την αυτοευαισθητοποίηση (self-awareness) και αυτοσυμπόνια (self-compassion) μέσω του νησιωτικού φλοιού ο οποίος συμβάλλει στην ενσωμάτωση της αίσθησης και του συναισθήματος και στην επεξεργασία κοινωνικών συναισθημάτων- όπως η ενσυναίσθηση και η αγάπη. Σύμφωνα με μια πρόσφατη σειρά εκθέσεων από το Πανεπιστήμιο του Τορόντο, η ενσυνειδητότητα επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο χτίζουμε έναν εαυτό από την εμπειρία μας και τη σχέση μεταξύ της αφήγησης που χρησιμοποιούμε για να δημιουργήσουμε έναν εαυτό και την άμεση εμπειρία μας από στιγμή σε στιγμή. Δύο διακριτά νευρωνικά δίκτυα σε διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου συμβάλλουν στην εμπειρία του “εαυτού” μας. 
  • Μπορεί να συμβάλλει αμιδρώς θετικά σε χρόνιες παθήσεις όπως χρόνιος πόνος, ινομυαλγία, ρευματοειδή αρθρίτιδα, διαβήτη τύπου 2, σύνδρομο χρόνιας κόπωσης, πολλαπλή χημική ευαισθησία καθώς και να αυξήσει την μεταβλητότητα της καρδιακής συχνότητας (HRV-heart rate variability) συμβάλλοντας στη σωστή μεταφορά οξυγόνου και διοξειδίου του άνθρακα στο σώμα, κατά μια άλλη μελέτη. 
‘’Δεν υπάρχει υγεία χωρίς την ψυχική υγεία. Η ψυχική υγεία είναι ακρογωνιαίος λίθος για την ευεξία και τη λειτουργικότητα του ατόμου.’’  Επιστημονικές Πηγές 
  1. https://www.umassmed.edu/cfm/about-us/people/2-meet-ourfaculty/kabat-zinn-profile/ 
  2. Hölzel et al, Mindfulness Practice Leads to Increases in Regional Brain Gray Matter Density,191 (1), 36-43 2011 Jan 30 
  3. Posner et al., The neuroscience of mindfulness meditation, Nat. Rev. Neurosc. 
  4. Taren et al, Mindfulness Meditation Training Alters Stress-Related Amygdala Resting State Functional Connectivity: A Randomized Controlled Trial, Soc Cogn Affect Neuroscience, Dec 2015 
  5. Mindfulness-based stress reduction for people with chronic diseases. Aust J Prim Health. 2010;16(3):200-10 
  6. Lilja et al., The effectiveness of Mindfulness Based Cognitive Therapy in Scandinavian Primary Health Care, University of Gothenburg, Jan 2016 
  7. Mindfulness Meditation Is Related to Long-Lasting Changes in Hippocampal Functional Topology During Resting State: A Magnetoencephalography Study, Neural Plast, Dec 2018 
  8. Mindfulness-based stress reduction for people with chronic diseases, Aust J Prim Health. 2010 
  9. https://www.1177.se/Vasternorrland/liv–halsa/stresshantering-och-somn/ mindfulness/ 
  10. https://news.harvard.edu/gazette/story/2018/04/harvard-researchersstudy-how-mindfulness-may-change-the-brain-in-depressedpatients/ 
  11. https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/ PIIS0140-6736%2816%2900660-7/fulltext 
  12. Lilja et al, Mindfulness Based Cognitive Therapy. Experiences of everyday life and relapse prevention in primary care, Psychol. March 2015 
  13. https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/consumer-health/in-depth/ mindfulness-exercises/art-20046356 
Αρθρογραφεί η Ψυχίατρος-Ψυχοθεραπεύτρια Γεωργία-Φαίδρα Βιτάλη, τ. επικεφαλής επιμελήτρια Στοκχόλμης, Σουηδίας και μετεκπαιδευθείσα στη Διακρανιακή Μαγνητική Θεραπεία, Harvard Medical School, MA, USA  *Οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμόδιου επαγγελματία υγείας.